epokta.

Tarih, grafiklerle · İmparatorluklar

Abbasi Halifeliği

750 — 1258

İslam tarihinin en uzun ömürlü halifeliği — ama ömrünün neredeyse yarısında halife başka bir gücün vesayetindeydi. Bu sayfa üç şey gösteriyor: toprakların ne zaman koptuğunu, iktidarın kimde olduğunu ve halifelerin en uzun saltanatlarının neden en güçsüz oldukları dönemde geçtiğini.

508yıl
6yılda ilk kopuş
249yıl vesayet
3halife aynı anda
1258Bağdat

01

750 – 1258

Beş yüz sekiz yılın dört perdesi

İlk perde Bağdat’ın kurulduğu ve çeviri hareketinin yürüdüğü seksen üç yıldır. İkincisinde eyaletler kopar ve halifeler kendi muhafızları tarafından öldürülür. Üçüncüsü iki yüz kırk dokuz yıllık vesayettir. Dördüncüsü, kısa bir bağımsızlık ve Moğol istilası.

    02

    756 – 1055

    Parçalanma bir çöküş dönemi değil, baştan beri

    İlk kopuş halifeliğin kuruluşundan altı yıl sonra geldi: Endülüs, 756. Sonrakiler durmadı — Fas, İfrikiye, Horasan, Mısır, Orta Asya. En son sıra başkente geldi: 945’te Bağdat’ın kendisi başka bir gücün eline geçti.

    Toprakların koptuğu yıllar

    Her nokta bir bölge. Bir noktanın üzerine gelin: hanedan görünür.

    Yıllar fiilî bağımsızlık tarihleridir: bir hanedanın kendi adına yönetmeye başladığı yıl. Çoğu resmî bir kopuş ilanı yapmadı ve halifenin adını hutbede okutmayı sürdürdü — bağlılık biçimsel olarak devam etti. Tarihler kaynaklara göre birkaç yıl değişir. Liste başlıca kopuşları kapsar, hepsini değil.

    03

    750 – 1258

    İki yüz kırk dokuz yıl başkasının vesayetinde

    945’te Büveyhiler, 1055’te Selçuklular Bağdat’a girdi. Halife tahtta kaldı, adı hutbede okundu, sikkelere basıldı — ama yönetim başkasındaydı. Dinî makam ile siyasi iktidarın ayrılması bu iki yüz kırk dokuz yılda kurumsallaştı ve sekiz yüzyıl sürdü.

    Halifenin fiilen yönettiği dönemler

    Çubuğun uzunluğu dönemin süresi. Bir çubuğun üzerine gelin.

    Dört dönemin toplamı beş yüz sekiz yıldır. “Fiilî siyasi iktidar” halifenin merkezde karar merci olduğu anlamına gelir; eyaletlerin bir bölümü o dönemde de fiilen bağımsızdı. Uçlar tek bir olayla belirlenmiştir (Büveyhilerin ve Selçukluların Bağdat’a girişi) ve süreç bu tarihlerden daha kademelidir.

    04

    754 – 1258

    Güçsüz halifeler daha uzun yaşadı

    Grafikte bir ters ilişki var: en uzun üç saltanat — kırk beş, kırk dört ve kırk yıl — vesayet dönemine denk geliyor. En kısa üçü ise halifenin hâlâ siyasi güç taşıdığı Samarra yıllarına: bir, üç ve dört yıl, üçü de öldürülerek. Yetkisi olmayan bir halifeyi tahttan indirmeye kimse gerek duymuyordu.

    Halifelerin saltanat süresi

    Çubuğun uzunluğu yıl, rengi dönemi gösterir. Bir çubuğun üzerine gelin.

    Liste seçilmiştir: otuz yedi halifenin tamamı değil, saltanat süresi en uzun ve en kısa olanlar alınmıştır. Bu bir örneklem değil, uçların karşılaştırmasıdır; ortadaki halifeler grafikte yoktur.

    Samarra anarşisi

    4halife, dokuz yılda

    861 ile 870 arasında dört halife tahta çıktı ve üçü öldürüldü. Öldürenler dış düşman değil, halifenin kendi muhafız birliğiydi.

    Bu dönem halifenin hâlâ karar merci olduğu son yıllardır. Yetki elden çıktıktan sonra suikastlar da bitti — çünkü ele geçirilecek bir şey kalmamıştı.

    05

    Özet

    Rakamlarla bir halifelik

    Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.

    06

    Fotoğraflarla

    Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.

    496

    Bir şehir, dört yüz doksan altı yıl başkent

    Bağdat 762’de sıfırdan kuruldu ve 1258’e kadar merkez kaldı. Halife yetkisini yüzyıllar önce kaybetmişti; şehrin kendisi ise sonuna kadar dünyanın en büyük kütüphanelerine ev sahipliği yaptı. İkisi aynı anda sona erdi.

    Onu bitiren güç: Moğol İmparatorluğu →

    Kaynaklar ve yöntem

    • Kopuş yılları fiilî bağımsızlık tarihleridir: bir hanedanın kendi adına yönetmeye başladığı yıl. Çoğu resmî bir kopuş ilanı yapmadı ve halifenin adını hutbede okutmayı sürdürdü; bağlılık biçimsel olarak devam etti.
    • İktidar dönemlerinin uçları tek bir olayla belirlenmiştir — Büveyhilerin 945’te, Selçukluların 1055’te Bağdat’a girişi. Gerçek süreç bu tarihlerden daha kademelidir; grafik bir sadeleştirmedir.
    • “Fiilî siyasi iktidar” halifenin merkezde karar merci olduğu anlamına gelir. Eyaletlerin bir bölümü o dönemde de fiilen bağımsızdı; ikinci grafik bunu göstermez, birinci grafik gösterir.
    • Halife listesi seçilmiştir: otuz yedi halifenin tamamı değil, saltanat süresi en uzun ve en kısa olanlar alınmıştır. Bu bir örneklem değil, uçların karşılaştırmasıdır.
    • Sayfada nüfus, gelir ve yüzölçümü grafiği yoktur. Bu dönem için elde karşılaştırılabilir bir dizi bulunmamaktadır; grafiklere yalnızca tarih ve süre girmiştir.