Tarih, grafiklerle · Teknoloji
Aşı
1796 — bugün
Çiçek hastalığı 1967’de yılda on beş milyon kişiyi hasta ediyordu; 1980’de yeryüzünden silindi. İnsanlık tarihinde tamamen yok edilen tek insan hastalığı bu — ve kırk dört yıldır ikincisi yok.
01
1796 – 2024
İki yüz yirmi sekiz yılın dört perdesi
İlk perdede elde tek bir aşı vardır ve nasıl işlediği bilinmez. İkincisinde aşı üretmek bir yönteme dönüşür. Üçüncüsünde dünya ölçeğinde kampanyalar başlar. Dördüncüsünde bir hastalık silinir.
02
1950 – 1980
On beş milyondan sıfıra, on üç yılda
Aşı 1796’da bulundu ama vaka sayısı 1967’ye kadar düşmedi. Eğriyi indiren şey aşının varlığı değil, onu her yere ulaştıran bir kampanyaydı. Bir buluş ile bir sonuç arasında yüz yetmiş bir yıl var.
03
Öncesi ve sonrası
Aynı ülke, aynı hastalık, iki dönem
Kızamık aşı öncesinde yılda beş yüz otuz bin kişiyi hasta ediyordu; bugün iki yüz. Boğmacadaki düşüş ise çok daha az — çünkü o aşının koruması zamanla zayıflıyor. Grafikteki çizgilerin uzunluğu bu farkı gösteriyor.
Aşı öncesi ve sonrası yıllık vaka sayısı
Yatay eksen karekök ölçeğinde. Bir satırın üzerine gelin.
04
1800 – 2022
Bu eğri yalnızca aşının eseri değil
1800’de doğan her yüz çocuktan kırk üçü beş yaşını göremiyordu; bugün dördü. Bu düşüşü tek başına aşıya bağlamak yanlış olur: temiz su, beslenme ve antibiyotikler de aynı dönemde yaygınlaştı. Grafik bir sebep değil, bir bağlam.
Beş yaşından önce ölen çocukların oranı
Dünya geneli. Bir noktanın üzerine gelin.
05
Özet
Rakamlarla bir teknoloji
Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.
06
Fotoğraflarla
Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.
1
Yok edilen hastalık
Aşı 1796’da bulundu; ilk hastalık 1980’de yok edildi. Aradaki yüz seksen dört yıl, bir buluşun kendi başına yetmediğini gösteriyor. Eğriyi sıfıra indiren şey bilgi değil, örgütlenmeydi.
Kaynaklar ve yöntem
- Çiçek vaka sayıları bildirilen vakalardır ve gerçek sayı her zaman daha yüksektir; 1967 öncesi için değerler tahmindir.
- Eğrinin sıfıra inmesi bir bildirim eksikliği değil, doğrulanmış bir yok oluştur: son doğal vaka 1977’de görüldü, yok edilme 1980’de ilan edildi.
- Aşı öncesi ve sonrası vaka sayıları Amerika Birleşik Devletleri içindir ve başka ülkeler için farklıdır. Yatay eksen karekök ölçeğindedir; mesafeler oran değil sıra gösterir.
- Çocuk ölüm oranı dünya geneli içindir ve tahminlere dayanır; 1950 öncesi için veriler seyrek kayıtlardan geriye dönük hesaplanmıştır.
- Çocuk ölüm eğrisi yalnızca aşıya bağlanamaz: temiz su, beslenme, doğum bakımı ve antibiyotikler de aynı dönemde yaygınlaştı.