epokta.

Tarih, grafiklerle · İmparatorluklar

Osmanlı

1299 — 1922

Söğüt çevresindeki bir uç beyliği olarak başladı, üç kıtaya yayıldı, altı yüz yirmi üç yıl sonra bir meclis kararıyla sona erdi. Aşağıdaki sayfa bu ömrü otuz altı saltanat, on iki savaş ve on bir antlaşma üzerinden gösteriyor.

623yıl
36padişah
3kıta
12Rus savaşı
~5,2milyon km² zirve

01

1299 – 1922

Altı dönem, altı yüz yirmi üç yıl

Aşağıdaki dönemlere ayırma Türkiye’deki ders kitabı geleneğidir; tarihçiler arasında tartışmalıdır ve “duraklama” ile “gerileme” gibi adlandırmalar bugün büyük ölçüde terk edilmiştir. Burada okumayı kolaylaştırdığı için kullanılıyor, bir yargı olarak değil.

    02

    1299 – 1922

    Otuz altı padişah

    Tek bir hanedan, altı yüz yirmi üç yıl. Çizelgedeki her çubuk bir saltanat; üç padişah iki kez tahta çıktığı için iki çubuğu var. 1402 ile 1413 arasındaki boşluk, Ankara Savaşı’ndan sonraki Fetret Devri’dir: on bir yıl boyunca tahtta tek bir isim yoktur.

    Ortalama saltanat

    17yıl

    36 padişah, 612 yıllık saltanat süresi

    En uzun saltanat

    46yıl

    I. Süleyman, 1520–1566

    En kısa saltanat

    93gün

    V. Murad, 1876

    Fetret Devri

    11yıl

    1402–1413, tahtta tek bir isim yok

    Saltanat çizelgesi

    Çubuğun uzunluğu saltanat süresini, konumu takvimdeki yerini gösterir. Bir çubuğa gelin: yıllar ve not görünür.

    Yıllar tahta çıkış ve tahttan iniş yıllarıdır; gün ve ay farkları grafikte gösterilmez. Osman Gazi’nin saltanatının başlangıcı için kaynaklar farklı yıllar verir.

    03

    1683

    Zirve ve dönüm noktası

    İmparatorluk en geniş sınırlarına 1683’te, İkinci Viyana Kuşatması sırasında ulaştı. Kuşatma bozgunla bitti, ardından on altı yıl süren savaş geldi ve 1699’da Karlofça ile ilk büyük toprak kaybı yaşandı. Zirve ile ilk kayıp arasında on altı yıl var.

    Zirvedeki yüzölçümü

    Tarihteki büyük imparatorlukların en geniş oldukları andaki yüzölçümü.

    Bütün değerler tahmindir: tarihî sınırlar ölçülmüş değil, haritalar üzerinden hesaplanmıştır. Farklı çalışmalar aynı imparatorluk için farklı sayılar verir.

    “24 milyon km²” meselesi

    Türkçe kaynaklarda Osmanlı’nın yüzölçümü için sık sık 20 ile 24 milyon km² arasında sayılar geçer. Bu rakamlar akademik çalışmalarda karşılık bulmuyor: fiilen yönetilen toprak yerine nüfuz alanlarını, vassal devletleri ve çöl bölgelerini de sayan hesaplardan geliyor.

    Karşılaştırmalı imparatorluk çalışmalarında kullanılan değer ~5,2 milyon km²’dir. Bu sayı bile bir tahmindir — ama hangi kaynağın hangi yöntemle hesapladığı bellidir.

    Bu sayfada bir değer kaynaklara göre değişiyorsa “~” ile işaretlenir ve hangi tahminin kullanıldığı yazılır.

    04

    1568 – 1918

    Üç yüz elli yılda on iki savaş

    Osmanlı ile Rusya arasındaki savaşlar imparatorluğun son üç yüzyılının ana ekseni oldu. İlk üç savaşta üstünlük değişkenken, 1768’den sonraki beş savaşın tamamı kaybedildi ve her biri toprak kaybıyla bitti. Kırım Savaşı bu dizideki tek istisnadır — kazanılmasının nedeni de müttefiklerdir.

    Savaşlar ve sonuçları

    Çubuğun uzunluğu savaşın süresini, rengi kazanan tarafı gösterir.

    Kafkas cephesi ayrı bir savaş değil, Birinci Dünya Savaşı’nın bir cephesidir; Rusya’nın 1917’de savaştan çekilmesiyle sona erdi. Kırım Savaşı Osmanlı, Britanya, Fransa ve Sardunya ittifakıyla kazanıldı.

    05

    1793 – 1917

    Yüz yirmi yıllık ıslahat

    Modernleşme çabası orduyla başladı, hukuka ve eğitime yayıldı, en sonunda anayasaya ulaştı. Matriste her kare bir düzenlemeyi gösteriyor; sütunlar onar yıllıktır. Yoğunluk 1830’lar ile 1870’ler arasında toplanıyor — Tanzimat kuşağının dönemi.

    Islahatların onar yıllık dağılımı

    Bir kareye gelin: düzenlemenin adı ve tarihi görünür.

    Seçilmiş 31 düzenleme. Liste kapsayıcı değildir; dönemin belirleyici kurum ve kanunları alınmıştır.

    06

    1699 – 1920

    Antlaşmalarla küçülmek

    İmparatorluğun son iki yüz yılı, kaybedilen toprakların antlaşmalarla kayda geçirildiği bir dizidir. Karlofça ile başlayan bu dizi, aralarındaki mesafenin giderek kısalmasıyla dikkat çeker: 1699 ile 1774 arasında iki antlaşma varken, 1878 ile 1920 arasında beş antlaşma vardır.

    Antlaşmaların takvimi

    Bir noktaya gelin: o antlaşmayla kaybedilenler görünür.

    Yalnızca toprak sonucu doğuran belli başlı antlaşmalar alınmıştır. Sevr imzalandı ancak yürürlüğe girmedi; yerini 1923’te Lozan aldı.

    Ne kaybedildi

      07

      Özet

      Rakamlarla imparatorluk

      Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.

      08

      Fotoğraflarla

      Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.

      623

      1 Kasım 1922: saltanat kaldırıldı

      Son padişah on altı gün sonra bir İngiliz zırhlısıyla İstanbul’dan ayrıldı. Bir yıl sonra aynı topraklarda cumhuriyet ilan edildi.

      Devamı: Atatürk →

      Kaynaklar ve yöntem

      • Padişah listesi, saltanat yılları ve olay tarihleri için Türk Tarih Kurumu yayınları ile TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri esas alınmıştır.
      • Dönemlere ayırma (Kuruluş, Yükselme, Duraklama, Gerileme, Dağılma) Türkiye’deki ders kitabı geleneğidir. Modern tarih yazımında bu adlandırma büyük ölçüde terk edilmiştir; sayfada yalnızca okumayı kolaylaştırdığı için kullanılmıştır.
      • Yüzölçümü değerleri karşılaştırmalı imparatorluk çalışmalarındaki tahminlerdir. Tarihî sınırlar ölçülmemiş, haritalar üzerinden hesaplanmıştır; farklı çalışmalar farklı sayılar verir. Türkçe kaynaklarda sık geçen 20–24 milyon km² değerlerinin akademik karşılığı yoktur.
      • 1299 kuruluş tarihi semboliktir; çağdaş bir belgeye dayanmaz. Osman Gazi’nin ölüm yılı için de kaynaklar 1323 ile 1326 arasında değişir.
      • Osmanlı–Rus savaşlarının sayısı, hangi çatışmanın ayrı bir savaş sayıldığına göre değişir. Burada belli başlı on iki savaş alınmış, Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas cephesi ayrı bir kalem olarak gösterilmiştir.
      • Kesin olmayan her değer sayfada “~” ile işaretlenmiştir. Ara dönem verisi bulunmayan seriler için ara değer üretilmemiştir.