epokta.

Tarih, grafiklerle · Kişilikler

Atatürk

1881 — 1938

Bir imparatorluğun son kuşağında doğdu, yerine kurulan cumhuriyetin ilk cumhurbaşkanı oldu. Aşağıdaki sayfa onun hayatını cümlelerle değil, zaman çizgileri, çubuklar ve eğrilerle anlatıyor.

57yıllık ömür
5cephe
9rütbe
15yıl cumhurbaşkanlığı
33bu sayfadaki düzenleme

01

1881 – 1938

Bir ömrün dört perdesi

Elli yedi yıl, dört döneme ayrılıyor: Selanik’teki okul yılları, on dört yıllık cephe hayatı, dört yıllık kurtuluş savaşı ve on beş yıllık kuruluş dönemi. Aşağıdaki çizgi bu dört perdenin dönüm noktalarını sırasıyla veriyor.

    02

    1881 – 1918

    Okuldan cepheye

    Selanik Askerî Rüştiyesi’nden başlayan yol, on dokuz yılda teğmenlikten mareşalliğe uzanıyor. Rütbeler arasındaki mesafeler savaşların takvimini de gösteriyor: 1911’den sonra terfiler hızlanıyor, çünkü cepheler art arda geliyor.

    Teğmenlikten mareşalliğe

    Rütbe yükselişi ve terfi yılları. Her nokta bir terfiyi gösterir.

    Rütbe adları dönemin karşılıklarıyla verilmiştir: kolağası kıdemli yüzbaşı, mirliva tümgeneral rütbesidir.

    Beş cephe

    1911 ile 1918 arasında görev aldığı cepheler.

    • 1911Trablusgarp — Derne ve Tobruk
    • 1912Balkanlar — Bolayır, Edirne
    • 1915Çanakkale — Arıburnu, Anafartalar
    • 1916Kafkas — Muş, Bitlis
    • 1917Suriye — 7. Ordu

    Sofya ataşemiliterliği (1913–1915) tek diplomatik görevidir; Çanakkale’ye kendi isteğiyle döner.

    03

    1915 – 1916

    Çanakkale: 259 gün

    Kara muharebeleri 25 Nisan 1915’te başladı, 9 Ocak 1916’da bitti. Dar bir yarımadada, sekiz ay boyunca yarım milyona yakın insan kayboldu. Rakamlar kaynaklara göre değişir; aşağıdaki değerler yaygın kabul gören yaklaşık toplamlardır.

    Kara muharebeleri

    259gün

    25 Nisan 1915 – 9 Ocak 1916

    Toplam zayiat

    ~500bin

    İki tarafın ölü, yaralı, kayıp ve hastaları

    Komuta ettiği tümen

    19.tümen

    Sonra Anafartalar Grubu komutanlığı

    Cepheden çıkışta rütbesi

    Albay

    1 Haziran 1915’te terfi etti

    Tarafların zayiatı

    Ölü, yaralı, kayıp ve hastalık kayıplarının toplamı.

    Değerler yaklaşıktır; resmî Türk kaynakları ile İngiliz resmî tarihi arasındaki fark on binlerle ölçülür.

    Cephenin dört anı

      Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.

      Conkbayırı, 25 Nisan 1915

      Anafartalar Grubu komutanlığına getirildiğinde otuz dört yaşındaydı. Cephede geçirdiği sekiz ay, savaştan sonra Anadolu’da kuracağı askerî ve siyasi ağın da temelini attı: Çanakkale’de birlikte savaştığı subayların çoğu, dört yıl sonra Millî Mücadele’nin komuta kademesini oluşturdu.

      04

      1919 – 1923

      Samsun’dan Lozan’a

      Millî Mücadele dört yıl sürdü ama asıl muharebeler yirmi ay içine sıkıştı. Aşağıdaki çizelge muharebelerin takvimdeki yerlerini ve sürelerini gösteriyor: 1921 yazındaki geri çekilmenin ardından gelen Sakarya, savaşın kırılma noktasıdır.

      Muharebeler ve süreleri

      Çubukların uzunluğu muharebenin gün sayısını, konumu takvimdeki yerini gösterir.

      Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922’de başladı; 9 Eylül’de İzmir’e girildi, harekât 18 Eylül’de tamamlandı.

      Kuruluşun on adımı

      Askerî değil siyasi kronoloji: direnişin bir devlete dönüşmesi.

        Sakarya

        22gün 22 gece

        23 Ağustos – 13 Eylül 1921. Muharebenin ardından TBMM Mustafa Kemal’e mareşal rütbesi ve gazilik unvanı verdi. Bu, Türk ordusunun 1683’ten beri süren geri çekilmesinin durduğu noktadır.

        05

        1922 – 1938

        On altı yılda yeniden yazılan hayat

        Devrimler tek tek okunduğunda bir liste, birlikte bakıldığında bir desendir. Aşağıdaki matriste her kare bir düzenlemeyi gösteriyor. Yoğunluk 1924–1926 ve 1934–1935 aralıklarında toplanıyor: önce devletin biçimi, sonra gündelik hayatın kuralları değişiyor.

        Düzenlemelerin yıllara ve alanlara dağılımı

        Bir kareye gelin: düzenlemenin adı ve tarihi görünür.

        Seçilmiş 33 düzenleme. Liste kapsayıcı değildir; dönemin belirleyici kanun ve kurumları alınmıştır.

        06

        1928 – 1950

        Alfabe ve okuryazarlık

        1 Kasım 1928’de kabul edilen yeni alfabe, bir yazı sisteminden diğerine geçiş olduğu kadar bir okuryazarlık kampanyasıydı. Ertesi yıl açılan Millet Mektepleri’nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.

        Okuryazarlık oranı

        Nüfus sayımlarına göre okuma yazma bilenlerin nüfusa oranı.

        1927 değeri altı yaş üstü nüfus, sonraki değerler on beş yaş üstü nüfus esasına dayanır; kaynaklar arasında birkaç puanlık fark vardır.

        Millet Mektepleri

        1,07milyon mezun

        1928–1935 arasında açılan yirmi bini aşkın kursta yetişkinlere yeni alfabe öğretildi. Atatürk bu dönemde kara tahta başında ders verdiği için “Başöğretmen” olarak anılır.

        • 1928Yeni Türk alfabesinin kabulü
        • 1929Millet Mektepleri’nin açılışı
        • 1931Türk Tarih Kurumu
        • 1932Türk Dil Kurumu
        • 1933Üniversite reformu

        07

        1930 – 1935

        Sandığa giden kadınlar

        Türkiye’de kadınlar 1930’da belediye, 1934’te milletvekili seçimlerinde oy kullanma ve aday olma hakkını kazandı. Aşağıdaki karşılaştırma bu tarihin Avrupa takviminde nereye düştüğünü gösteriyor.

        Ulusal seçimlerde oy hakkının kazanıldığı yıl

        Seçilmiş ülkeler, tarih sırasına göre.

        Bazı ülkelerde seçme ve seçilme hakları farklı yıllarda tanınmıştır; burada ulusal seçimlerde oy hakkının tanındığı yıl esas alınmıştır.

        1935 seçimleri

        18kadın milletvekili

        399 üyeli mecliste kadınların oranı %4,5’ti. Aynı yıl Fransa, İtalya ve İsviçre’de kadınların henüz oy hakkı yoktu.

        Medeni Kanun (1926) çok eşliliği kaldırmış, boşanma, miras ve velayette kadın ile erkeği eşit saymıştı; siyasi haklar bunun sekiz yıl sonraki devamıdır.

        08

        1923 – 1938

        Ray, fabrika, banka

        Yeni devlet, savaştan çıkmış ve sermayesi olmayan bir ülkeyi devraldı. Ekonomi politikası iki temele oturdu: yabancı şirketlerin elindeki demiryollarının millîleştirilmesi ve devlet eliyle sanayi kurulması.

        Demiryolu ağı

        Cumhuriyet’in devraldığı hatlar ve on beş yılda eklenenler.

        1938 değeri yaklaşıktır; kaynaklarda dönemde yapılan hat 2.800–3.200 km arasında verilir. Ara yıllar için güvenilir tek bir seri bulunmadığından yalnızca iki kesit gösterilmiştir.

        Kurulan sanayi ve kurumlar

          1933’teki Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, dokuma, kâğıt, cam, kimya ve demir-çelik alanlarında fabrika zinciri öngörüyordu.

          Nüfus, 1927

          13,6milyon

          Cumhuriyet’in ilk nüfus sayımı

          Nüfus, 1935

          16,2milyon

          Sekiz yılda %18 artış

          Kaldırılan vergi

          Aşar

          1925’te kaldırıldı; devlet gelirinin yaklaşık beşte biriydi

          09

          Özet

          Rakamlarla bir ömür

          Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.

          10

          Fotoğraflarla

          Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların fotoğrafları. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler.

          09.05

          10 Kasım 1938, Dolmabahçe Sarayı

          Ölümünden on beş yıl önce kurduğu cumhuriyet, o gün on beş yaşındaydı. Bu sayfa, o on beş yılın ve ondan önceki kırk iki yılın grafiğidir.

          Kurduğu ülke: Türkiye →

          Kaynaklar ve yöntem

          • Tarihler ve olay sıralaması için Türk Tarih Kurumu yayınları, Nutuk (1927) ve Atatürk Araştırma Merkezi kronolojileri esas alınmıştır.
          • Nüfus ve okuryazarlık verileri Türkiye İstatistik Kurumu’nun 1927, 1935, 1940, 1945 ve 1950 genel nüfus sayımlarına dayanır. 1927 sayımı altı yaş üstü, sonraki sayımlar on beş yaş üstü nüfusu esas aldığından seri tam olarak karşılaştırılabilir değildir; grafikte bu fark dipnotla belirtilmiştir.
          • Çanakkale zayiat rakamları tarafların resmî tarihleri arasında önemli farklar gösterir. Sayfadaki değerler yaygın kabul gören yaklaşık toplamlardır ve “~” işaretiyle verilmiştir.
          • Demiryolu uzunlukları için TCDD ve dönem iktisat tarihi çalışmaları kullanılmıştır; 1923–1938 arasında yapılan hat için kaynaklar 2.800 ile 3.200 km arasında değerler verir.
          • Kadınların oy hakkını kazandığı yıllar için ilgili ülkelerin ulusal seçim mevzuatı tarihleri kullanılmıştır. Kısmi hak tanınan ülkelerde tam ulusal oy hakkının tanındığı yıl esas alınmıştır.
          • Kesin olmayan her değer sayfada “~” veya “yaklaşık” ile işaretlenmiştir. Ara yıl verisi bulunmayan seriler için ara değer üretilmemiştir.