epokta.

Tarih, grafiklerle · İmparatorluklar

Pers İmparatorluğu

MÖ 550 — MÖ 330

Alan olarak listenin en büyüğü değil; ama zirvesinde dünyadaki her yüz kişiden kırk dördünü yönetiyordu ve bu oranı tarihte hiçbir imparatorluk geçmedi. Bu sayfa üç şey gösteriyor: on kralın çizelgesi, Herodotos’un satraplık vergi listesi ve o nüfus payı.

220yıl
10kral
~%44dünya nüfusu
2.700km: Kral Yolu
4yılda yıkıldı

01

MÖ 550 – MÖ 330

İki yüz yirmi yılın dört perdesi

İlk perde bir kuşakta kurulan imparatorluktur: Medler, Lidya, Babil, Mısır. İkincisinde fetih değil yönetim kurulur. Üçüncüsü Yunan savaşlarının yenilgisiyle başlar ama yüz yirmi sekiz yıl sürer. Dördüncü perde yirmi sekiz yıldır ve dört kral görür.

    02

    MÖ 550 – MÖ 330

    Yenilgiden sonra yüz kırk dokuz yıl daha

    Yunanistan seferi MÖ 479’da bitti ve genellikle imparatorluğun çöküşünün başlangıcı sayılır. Oysa çizelgedeki en uzun iki saltanat — kırk bir ve kırk altı yıl — o yenilgiden sonra gelir. Asıl kararsızlık son sekiz yıldadır: üç kral, ikisi sarayda öldürülmüş.

    Ahameniş kralları

    Çubuğun uzunluğu saltanatın süresi. Bir çubuğun üzerine gelin.

    Kısa süreli gaspçılar listeye alınmamıştır. II. Kyros MÖ 559’dan beri kraldı; grafikte imparatorluğun kuruluş yılı olan MÖ 550 kullanılmıştır. Saltanat yılları kaynaklara göre bir yıl oynayabilir.

    03

    Herodotos, III. kitap

    Bir imparatorluğun bütçesi, iki bin beş yüz yıl önce

    Herodotos yirmi vergi bölgesinin yıllık ödemesini tek tek yazmış: antik dünyadan bugüne kalan en ayrıntılı mali kayıtlardan biri. Hindistan çubuğu diğerlerinin dört katı, çünkü vergisini altın tozuyla ödüyordu — 360 altın talent, gümüş karşılığı 4.680.

    Satraplıkların yıllık vergisi

    En yüksek on iki bölge, gümüş talent. Bir çubuğun üzerine gelin.

    Kaynak Herodotos’un Tarih’idir (III.89–97) ve tek bir kaynaktır: Yunanca yazılmış, olaylardan yaklaşık altmış yıl sonra derlenmiştir. İmparatorluğun kendi kayıtları değil, bir dış gözlemcinin aktardığı listedir; rakamların doğruluğu tartışmalıdır. Hindistan’ın 360 altın talenti, dönemin 13’e 1 değişim oranıyla gümüşe çevrilmiştir. Liste yirmi bölgeden en yüksek on ikisini gösterir.

    04

    Karşılaştırma

    Aşılamayan tek rekor

    Pers İmparatorluğu alan olarak Moğolların beşte biri, Britanya’nın altıda biri kadardı. Ama insanların bu kadar büyük bir bölümünü hiçbir imparatorluk yönetmedi: dünyadaki her yüz kişiden kırk dördü. İki bin beş yüz yıldır bu oran kırılmadı.

    Zirvesinde dünya nüfusunun yüzde kaçını yönetti

    Her nokta bir imparatorluk. Bir noktanın üzerine gelin.

    Bütün değerler tahmindir ve ~ ile işaretlenmiştir. Antik nüfuslar sayımdan değil, tarım kapasitesi ve yerleşme yoğunluğu üzerinden hesaplanır; belirsizlik payı büyüktür. Her satır o imparatorluğun kendi zirve yılını gösterir, satırlar aynı tarihe ait değildir.

    Neden bu oran bir daha yakalanmadı

    110milyon dünya nüfusu

    MÖ 480’de dünyada yaklaşık yüz on milyon insan vardı ve büyük çoğunluğu dört bölgede toplanmıştı: Mezopotamya, Mısır, İran ve Hindistan. Pers İmparatorluğu bunların üçünü birden yönetiyordu.

    Dünya nüfusu dağıldıkça bu oranı yakalamak imkânsızlaştı. Rekor büyüklükten değil, insanlığın o dönemdeki yoğunluğundan geliyor.

    05

    Özet

    Rakamlarla bir imparatorluk

    Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.

    06

    Fotoğraflarla

    Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.

    4

    İki yüz yirmi yıl kurmak, dört yıl yıkmak

    MÖ 334’te bir ordu Anadolu’ya geçti; MÖ 330’da imparatorluk yoktu. Yol ağı, satraplık düzeni ve posta teşkilatı ortadan kalkmadı — yeni sahibine geçti. İskender’in imparatorluğu, Perslerin kurduğu yönetim aygıtının üzerine oturdu.

    Onu dört yılda alan sefer: Büyük İskender →

    Kaynaklar ve yöntem

    • Vergi listesi Herodotos’un Tarih’inden (III.89–97) alınmıştır. Bu tek bir kaynaktır: Yunanca yazılmış ve olaylardan yaklaşık altmış yıl sonra derlenmiştir. İmparatorluğun kendi kayıtları değil, bir dış gözlemcinin aktardığı listedir; rakamların doğruluğu tartışmalıdır.
    • Hindistan’ın vergisi 360 altın talenttir. Grafikte dönemin 13’e 1 değişim oranıyla gümüş talente çevrilmiştir; bu çevrim bir yorumdur ve kaynağın kendisinde yoktur.
    • Nüfus payları tahmindir ve geniş bir belirsizlik taşır. Antik nüfuslar doğrudan sayımdan değil, tarım kapasitesi ve yerleşme yoğunluğu üzerinden hesaplanır.
    • Kral listesinde kısa süreli gaspçılar yoktur. II. Kyros MÖ 559’dan beri kraldı; grafikte imparatorluğun kuruluş yılı olan MÖ 550 kullanılmıştır.
    • Yunan savaşları hakkında bugüne kalan anlatıların hemen hepsi Yunan kaynaklıdır. Bu yüzden sayfada muharebe büyüklükleri ve zayiat grafiği yoktur; grafiklere yalnızca tarih, süre ve kaydedilmiş vergi rakamları girmiştir.