Tarih, grafiklerle · Kişilikler
Atatürk
1881 — 1938
Bir imparatorluğun son kuşağında doğdu, yerine kurulan cumhuriyetin ilk cumhurbaşkanı oldu. Aşağıdaki sayfa onun hayatını cümlelerle değil, zaman çizgileri, çubuklar ve eğrilerle anlatıyor.
01
1881 – 1938
Bir ömrün dört perdesi
Elli yedi yıl, dört döneme ayrılıyor: Selanik’teki okul yılları, on dört yıllık cephe hayatı, dört yıllık kurtuluş savaşı ve on beş yıllık kuruluş dönemi. Aşağıdaki çizgi bu dört perdenin dönüm noktalarını sırasıyla veriyor.
02
1881 – 1918
Okuldan cepheye
Selanik Askerî Rüştiyesi’nden başlayan yol, on dokuz yılda teğmenlikten mareşalliğe uzanıyor. Rütbeler arasındaki mesafeler savaşların takvimini de gösteriyor: 1911’den sonra terfiler hızlanıyor, çünkü cepheler art arda geliyor.
03
1915 – 1916
Çanakkale: 259 gün
Kara muharebeleri 25 Nisan 1915’te başladı, 9 Ocak 1916’da bitti. Dar bir yarımadada, sekiz ay boyunca yarım milyona yakın insan kayboldu. Rakamlar kaynaklara göre değişir; aşağıdaki değerler yaygın kabul gören yaklaşık toplamlardır.
Kara muharebeleri
259gün
25 Nisan 1915 – 9 Ocak 1916
Toplam zayiat
~500bin
İki tarafın ölü, yaralı, kayıp ve hastaları
Komuta ettiği tümen
19.tümen
Sonra Anafartalar Grubu komutanlığı
Cepheden çıkışta rütbesi
Albay
1 Haziran 1915’te terfi etti
Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.
Anafartalar Grubu komutanlığına getirildiğinde otuz dört yaşındaydı. Cephede geçirdiği sekiz ay, savaştan sonra Anadolu’da kuracağı askerî ve siyasi ağın da temelini attı: Çanakkale’de birlikte savaştığı subayların çoğu, dört yıl sonra Millî Mücadele’nin komuta kademesini oluşturdu.
04
1919 – 1923
Samsun’dan Lozan’a
Millî Mücadele dört yıl sürdü ama asıl muharebeler yirmi ay içine sıkıştı. Aşağıdaki çizelge muharebelerin takvimdeki yerlerini ve sürelerini gösteriyor: 1921 yazındaki geri çekilmenin ardından gelen Sakarya, savaşın kırılma noktasıdır.
Muharebeler ve süreleri
Çubukların uzunluğu muharebenin gün sayısını, konumu takvimdeki yerini gösterir.
05
1922 – 1938
On altı yılda yeniden yazılan hayat
Devrimler tek tek okunduğunda bir liste, birlikte bakıldığında bir desendir. Aşağıdaki matriste her kare bir düzenlemeyi gösteriyor. Yoğunluk 1924–1926 ve 1934–1935 aralıklarında toplanıyor: önce devletin biçimi, sonra gündelik hayatın kuralları değişiyor.
Düzenlemelerin yıllara ve alanlara dağılımı
Bir kareye gelin: düzenlemenin adı ve tarihi görünür.
06
1928 – 1950
Alfabe ve okuryazarlık
1 Kasım 1928’de kabul edilen yeni alfabe, bir yazı sisteminden diğerine geçiş olduğu kadar bir okuryazarlık kampanyasıydı. Ertesi yıl açılan Millet Mektepleri’nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.
07
1930 – 1935
Sandığa giden kadınlar
Türkiye’de kadınlar 1930’da belediye, 1934’te milletvekili seçimlerinde oy kullanma ve aday olma hakkını kazandı. Aşağıdaki karşılaştırma bu tarihin Avrupa takviminde nereye düştüğünü gösteriyor.
08
1923 – 1938
Ray, fabrika, banka
Yeni devlet, savaştan çıkmış ve sermayesi olmayan bir ülkeyi devraldı. Ekonomi politikası iki temele oturdu: yabancı şirketlerin elindeki demiryollarının millîleştirilmesi ve devlet eliyle sanayi kurulması.
Nüfus, 1927
13,6milyon
Cumhuriyet’in ilk nüfus sayımı
Nüfus, 1935
16,2milyon
Sekiz yılda %18 artış
Kaldırılan vergi
Aşar
1925’te kaldırıldı; devlet gelirinin yaklaşık beşte biriydi
09
Özet
Rakamlarla bir ömür
Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.
10
Fotoğraflarla
Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların fotoğrafları. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler.
09.05
10 Kasım 1938, Dolmabahçe Sarayı
Ölümünden on beş yıl önce kurduğu cumhuriyet, o gün on beş yaşındaydı. Bu sayfa, o on beş yılın ve ondan önceki kırk iki yılın grafiğidir.
Kaynaklar ve yöntem
- Tarihler ve olay sıralaması için Türk Tarih Kurumu yayınları, Nutuk (1927) ve Atatürk Araştırma Merkezi kronolojileri esas alınmıştır.
- Nüfus ve okuryazarlık verileri Türkiye İstatistik Kurumu’nun 1927, 1935, 1940, 1945 ve 1950 genel nüfus sayımlarına dayanır. 1927 sayımı altı yaş üstü, sonraki sayımlar on beş yaş üstü nüfusu esas aldığından seri tam olarak karşılaştırılabilir değildir; grafikte bu fark dipnotla belirtilmiştir.
- Çanakkale zayiat rakamları tarafların resmî tarihleri arasında önemli farklar gösterir. Sayfadaki değerler yaygın kabul gören yaklaşık toplamlardır ve “~” işaretiyle verilmiştir.
- Demiryolu uzunlukları için TCDD ve dönem iktisat tarihi çalışmaları kullanılmıştır; 1923–1938 arasında yapılan hat için kaynaklar 2.800 ile 3.200 km arasında değerler verir.
- Kadınların oy hakkını kazandığı yıllar için ilgili ülkelerin ulusal seçim mevzuatı tarihleri kullanılmıştır. Kısmi hak tanınan ülkelerde tam ulusal oy hakkının tanındığı yıl esas alınmıştır.
- Kesin olmayan her değer sayfada “~” veya “yaklaşık” ile işaretlenmiştir. Ara yıl verisi bulunmayan seriler için ara değer üretilmemiştir.