epokta.

Tarih, grafiklerle · Teknoloji

Matbaa

1450 — 2024

Gutenberg hareketli harfi icat etmedi; Doğu Asya’da dört yüz yıldır biliniyordu. Yaptığı şey bir sistemi çalışır hâle getirmekti — ve sonuç elli yılda ölçülebilir oldu: iki yüzden fazla şehir, on iki milyon nüsha, bin yıllık el emeğinin aşılması.

~200şehir, 1500’e kadar
~12,6milyon nüsha, ilk 50 yıl
277yıl: Mainz’den İstanbul’a
1.100sayfa/saat, 1814
~%87okuryazarlık, 1900

01

1450 – 2024

Beş yüz yetmiş dört yılın dört perdesi

İlk perde elli yıl sürer ve her şey o elli yılda olur. İkinci perdede kitabın yanına iki şey daha gelir: sansür ve gazete. Üçüncüsü makinenin hızlandığı, dördüncüsü metnin baskıdan ayrıldığı perdedir.

    02

    1450 – 1493

    On yılda bir şehir, sonra her yıl birkaç tane

    Yayılma düz gitmedi: ilk on yılda yalnızca bir şehir daha eklendi, sonraki on yılda tempo tamamen değişti. İstanbul’da 1493’te matbaa vardı — ama Arap harfleriyle basım için iki yüz otuz dört yıl daha geçecekti.

    Matbaanın şehirlere ulaştığı yıl

    Her nokta bir şehirdeki ilk matbaanın yılı.

    Liste seçilmiştir: 1500’e kadar matbaa kurulan iki yüzden fazla yerin tamamı değil, ilk ulaşılan şehirler ve ülkelerindeki ilk matbaalar gösterilmiştir. Tarihler kaynaklara göre bir iki yıl oynayabilir.

    03

    6. – 18. yüzyıl

    Elli yıl, bin yılı geçti

    İlk iki çubuk neredeyse aynı boyda: üstteki bin yılda elle çoğaltılan bütün kitaplar, altındaki matbaanın yalnızca ilk elli yılı. İkisinin de sonraki satırların yanında kaybolması asıl bilgidir — sıçrama 1500’de değil, sonrasında oldu.

    Batı Avrupa’da üretilen kitap

    Milyon nüsha. Bir çubuğun üzerine gelin.

    Bütün değerler tahmindir ve ~ ile işaretlenmiştir. Bunlar sayım değil, hayatta kalmış nüshalardan ve kayıtlardan geriye doğru yapılan hesaplardır; kaynaklar arasında yüzde onları bulan farklar vardır. Kapsam Batı Avrupa’dır.

    04

    1475 – 1900

    Ucuz kitabın karşılığı

    Matbaa okuma yazmayı tek başına yaygınlaştırmadı; zorunlu eğitim, şehirleşme ve ucuz kâğıt aynı eğrinin içinde. Ama dört yüz yılda yüzde sekizden yüzde seksen yediye çıkan bir oran, matbaa olmadan çizilemezdi.

    Batı Avrupa’da yetişkin okuryazarlık oranı

    Beş kesit, dört yüz yirmi beş yıl. Bir noktanın üzerine gelin.

    Beş nokta elde bulunan kesitlerdir; aradaki yıllar için değer üretilmemiştir. Noktaları birleştiren çizgi bir eğilim çizgisidir, yıllık veri değildir. Oranlar tahmindir ve ~ ile işaretlenmiştir; okuryazarlığın tanımı da yüzyıllar içinde değişmiştir.

    Matbaa tek sebep mi

    425yıl

    Hayır. Bu eğri dört yüz yirmi beş yıla yayılıyor ve en dik kısmı matbaadan üç yüz yıl sonra, zorunlu eğitimin yaygınlaştığı dönemde. Matbaa okumayı zorunlu kılmadı; okunacak şeyi ucuzlattı.

    Grafik bir neden-sonuç iddiası değil, aynı dönemin iki ölçüsüdür. Sebep ilişkisi kurmak bu sayfanın yapabileceği bir şey değil.

    05

    Özet

    Rakamlarla matbaa

    Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.

    06

    Fotoğraflarla

    Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.

    277

    Mainz 1450, İstanbul 1727

    Matbaa İstanbul’a 1493’te geldi ve şehirde iki yüz otuz dört yıl boyunca yalnızca başka alfabelerle basım yaptı. Bir teknolojinin varlığı ile kullanılması aynı şey değil — bu sayfadaki en uzun süre bir icadın yayılması değil, izin verilmesinin beklenmesi.

    Beş yüz yıl sonraki karşılığı: İnternet →

    Kaynaklar ve yöntem

    • Üretim değerleri sayım değildir: hayatta kalmış nüshalardan ve kayıtlardan geriye doğru yapılan hesaplardır. Kaynaklar arasında yüzde onları bulan farklar vardır ve bütün değerler ~ ile işaretlenmiştir. Kapsam Batı Avrupa’dır.
    • Okuryazarlık dizisi yıl yıl veri değil, elde bulunan beş kesittir; aradaki yıllar için değer üretilmemiştir. Okuryazarlığın tanımı da yüzyıllar içinde değişmiştir: erken dönem tahminleri çoğunlukla imza atabilme üzerinden hesaplanır.
    • Okuryazarlık grafiği bir neden-sonuç iddiası taşımaz; aynı dönemin iki ayrı ölçüsünü yan yana koyar.
    • Şehir listesi seçilmiştir: 1500’e kadar matbaa kurulan iki yüzden fazla yerin tamamı değil, ilk ulaşılan şehirler gösterilmiştir. Tarihler kaynaklara göre bir iki yıl oynayabilir.
    • Hareketli harf Gutenberg’in icadı değildir; Doğu Asya’da dört yüz yıl önce kullanılıyordu. Sayfanın 1450’den başlaması Avrupa’daki baskı sistemini anlattığı içindir.