Tarih, grafiklerle · Teknoloji
Matbaa
1450 — 2024
Gutenberg hareketli harfi icat etmedi; Doğu Asya’da dört yüz yıldır biliniyordu. Yaptığı şey bir sistemi çalışır hâle getirmekti — ve sonuç elli yılda ölçülebilir oldu: iki yüzden fazla şehir, on iki milyon nüsha, bin yıllık el emeğinin aşılması.
01
1450 – 2024
Beş yüz yetmiş dört yılın dört perdesi
İlk perde elli yıl sürer ve her şey o elli yılda olur. İkinci perdede kitabın yanına iki şey daha gelir: sansür ve gazete. Üçüncüsü makinenin hızlandığı, dördüncüsü metnin baskıdan ayrıldığı perdedir.
02
1450 – 1493
On yılda bir şehir, sonra her yıl birkaç tane
Yayılma düz gitmedi: ilk on yılda yalnızca bir şehir daha eklendi, sonraki on yılda tempo tamamen değişti. İstanbul’da 1493’te matbaa vardı — ama Arap harfleriyle basım için iki yüz otuz dört yıl daha geçecekti.
Matbaanın şehirlere ulaştığı yıl
Her nokta bir şehirdeki ilk matbaanın yılı.
03
6. – 18. yüzyıl
Elli yıl, bin yılı geçti
İlk iki çubuk neredeyse aynı boyda: üstteki bin yılda elle çoğaltılan bütün kitaplar, altındaki matbaanın yalnızca ilk elli yılı. İkisinin de sonraki satırların yanında kaybolması asıl bilgidir — sıçrama 1500’de değil, sonrasında oldu.
Batı Avrupa’da üretilen kitap
Milyon nüsha. Bir çubuğun üzerine gelin.
04
1475 – 1900
Ucuz kitabın karşılığı
Matbaa okuma yazmayı tek başına yaygınlaştırmadı; zorunlu eğitim, şehirleşme ve ucuz kâğıt aynı eğrinin içinde. Ama dört yüz yılda yüzde sekizden yüzde seksen yediye çıkan bir oran, matbaa olmadan çizilemezdi.
05
Özet
Rakamlarla matbaa
Sayfadaki bütün grafiklerin arkasında duran altı sayı.
06
Fotoğraflarla
Sayfadaki grafiklerin anlattığı yılların görselleri. Sağa sola kaydırabilir ya da okları kullanabilirsiniz; dokunmadığınızda şerit kendi kendine ilerler. Bir görsele tıklayınca büyür.
277
Mainz 1450, İstanbul 1727
Matbaa İstanbul’a 1493’te geldi ve şehirde iki yüz otuz dört yıl boyunca yalnızca başka alfabelerle basım yaptı. Bir teknolojinin varlığı ile kullanılması aynı şey değil — bu sayfadaki en uzun süre bir icadın yayılması değil, izin verilmesinin beklenmesi.
Kaynaklar ve yöntem
- Üretim değerleri sayım değildir: hayatta kalmış nüshalardan ve kayıtlardan geriye doğru yapılan hesaplardır. Kaynaklar arasında yüzde onları bulan farklar vardır ve bütün değerler ~ ile işaretlenmiştir. Kapsam Batı Avrupa’dır.
- Okuryazarlık dizisi yıl yıl veri değil, elde bulunan beş kesittir; aradaki yıllar için değer üretilmemiştir. Okuryazarlığın tanımı da yüzyıllar içinde değişmiştir: erken dönem tahminleri çoğunlukla imza atabilme üzerinden hesaplanır.
- Okuryazarlık grafiği bir neden-sonuç iddiası taşımaz; aynı dönemin iki ayrı ölçüsünü yan yana koyar.
- Şehir listesi seçilmiştir: 1500’e kadar matbaa kurulan iki yüzden fazla yerin tamamı değil, ilk ulaşılan şehirler gösterilmiştir. Tarihler kaynaklara göre bir iki yıl oynayabilir.
- Hareketli harf Gutenberg’in icadı değildir; Doğu Asya’da dört yüz yıl önce kullanılıyordu. Sayfanın 1450’den başlaması Avrupa’daki baskı sistemini anlattığı içindir.